Харилцах хүснэгт
Хөвсгөл аймгийн Галт сумын Засаг Даргын Тамгын Газар
Нэр Албан тушаал Гар утас Ажлын утас
М.Должинжав ИТХ-ын дарга 98019980
И.Амгаланбаатар Засаг дарга 93041355
Л.Доржпалам Засаг даргын орлогч 93045132
В.Түвшинжаргал Тамгын газрын дарга 98380228
Л.Чимэдбаасан Дотоод ажил хариуцсан түшмэл 97111888


Гарчиг   
И-мэйл   
Зурвас   
   
Түүхэн замнал
Түүхэн замнал
Нийтэлсэн: 2 жил өмнө

Галт нутгийн түүхэн замналаас

   Анх 1725 îíä Түшээт хан аймгийн нутгаас таслан Ñàéí íî¸í õàí àéìãийг áàéãóóëàõàä ýíý àéìãèéí õàìãèéí òîì õîøóó болох Äàëàé ×îéíõîð âàíãèéí õîøóóíû á¿ðýëäýõ¿¿íä Ç¿¿í ñóì, Ãîë áàã õýìýýí харьяалагдаж áàéñàí íóòàã áîë ºíººãèéí Õºâñãºë àéìãèéí Ãàëò ñóì áèëýý. 1921 îíû àðäûí õóâüñãàëààñ õîéø Ìîíãîë óëñ Çàñàã çàõèðãààíû øèíý á¿òýö, íýãæòýé áîëñíîîð Далай вангийн хошуу нь Öýöýðëýã ìàíäëûí óóëûí àéìãèéí ×àíäìàíü ºëçèéò äàëàéí õîøóó гэж нэрлэгдэн, тус хошуунд 1924 îíоос Ðàøààíò зэрэг сумд шинээр нэрлэгдэж, зохион байгуулагдсан öàã ¿åèéã îäîîãèéí Ãàëò ñóì àíõ áàéãóóëàãäñàíаар  òîîöîæ îéãîî òýìäýãëýæ èðñýí áàéíà. Одоогийн Галт сумын нутагт байсан жижиг сумдыг нэгтгэн 1931 îíд Àðõàíãàé àéìãèéí Áàÿíç¿ðõ, Èäýð ñóì ãýæ òóñäàà 2 ñóì áолгоод төр засгийн шийдвэрээр 1942 îíä Õºâñãºë àéìаãт шилжүүлжээ.

1956-1959 îíд Хөвсгөлийн сумдыг томсгоход Идэр нь Чандмань, Их Жаргалант сумдтай, Зүрх нь Төмөрбулаг, Бүрэнтогтох ñóìäтай íýãäýæ байгаад салж улмаар дээрхи 2 сум 1962 онд нэгдсэнээр сая Õºâñãºë àéìãèéí Ãàëò ñóì õýìýýõ îäîîãèéí íýðýý àâ÷ýý. Ñóìûí òºâ íü 1924 оноос хойш захиргааны 2 гэр, цөөн тооны албан хаагчидтайгаар Хөшөөтийн дэнж, Дэрст булан, Баг мод зэрэг газраар түр байрлаж байгаад 1938 îíîîñ îäîîãèéí áàéãàà ªâºð Õàìàðûí äýíæ, Õàðöàòûí ãîëûí õºâººíä ñóóðüøсан билээ. Өдгөө Галт сумын төв Идэр нь тогтмол амьдардаг 300 ãàðóé ºðõ, 1200 îð÷èì õ¿í àìòàé òîìîîõîí ñóóðèí áîëîîä áàéãàà áèëýý.

   1940 îíä Áàÿíç¿ðõèéí áîëîí Èäýðèéí áàãà ñóðãóóëü ãýæ òóñ á¿ð 60 ñóðàã÷òàéãààð 2 ñóðãóóëü çýðýã áàéãóóëàãäñàí íü ºä㺺 Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат багш, хүмүүнлэгийн ухааны доктор профессор Т.Дашцэдэний нэрэмжит Ãàëò ñóìûí 12 æèëèéí àõëàõ ñóðãóóëü, 75 ñóðàã÷òàé Ç¿ðõ áàãèéí áàãà ñóðãóóëü áîëîí ºðãºæººä áàéíà. ̺í 1938 îíä àíõ õ¿í ýìíýëãèéí ñóóðü òàâèãäñàí íü îäîî îð÷èí ¿åèéí 20 îðòîé òîõèëîã ýìíýëýã áîëæ, 6 èõ ýì÷, 25 эмнэлгийн тусгай мэргэжилтэнтэйгээр ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. 1953 îíä õîëáîîíû ñàëáàð, 1930-аад оны сүүлээс орчин үеийн соёл урлагийн төрөл болох концерт, жүжиг тоглож эхэлсэн бөгөөд 1956 îíä êëóá /îäîîãèéí ñî¸ëûí òºâ/, 1964 îíä òîîöîîíû êàññ /îäîî ÕÀÀÍ áàíêíû ñàëáàð/, 1969 îíä õ¿¿õäèéí öýöýðëýã òóñ òóñ áàéãóóëàãäæýý. 1983 îíîîñ òóõàéí ¿åèéí ÇÕÓ-ûí òºâ òåëåâèçèéí íýâòð¿¿ëýã, 1991 îíîîñ  Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé òåëåâèç, 2006 îíîîñ îëîí ñóâãèéí òåëåâèçèéí íýâòð¿¿ëýã ¿çäýã áîëñîí. 2004 онд Идэрийн гол дээр төмөр бетонон гүүр барьж ашиглалтанд оруулжээ. 2007 îíä “Жи Мобайл”, 2008 онд “Мобиком”, “Юнител” ¿¿ðýí òåëåôîíû ¿éë÷èëãýý, мөн 2008 îíоос èíòåðíåòèéí ¿éë÷èëãýý òóñ òóñ íýâòýðñýí áàéíà.

Ãàëò íóòãèéíõàí

   Ãàëò÷óóä íü Ìîíãîë óëñûí îð÷èí ¿åèéí ò¿¿õèéí ãîë ãîë ¿éë ÿâäëóóäàä èäýâõòýé õîøóó÷ëàí îðîëöîæ èðñýí þì. Òóõàéëáàë  1921 îíû õóâüñãàëààñ ä¿ðâýí çóãòàæ ÿâñàí ãàìèíãóóä õºðø ñóìûí íóòàãò îðæ ò¿éâýýõýýð ÿâàõàä íü Ãàëò íóòãèéí øèëäýã ãºðºº÷èä òîñ÷ òóëàëäàí õººæ áàéâ. 1921 îíä Ìîíãîë àðäûí æóðàìò öýðýãò òóñ ñóìûí õàðüÿàò Ò.Ìàíäèð,  Â.Ñýñðýíæàâ íàð ýëñ÷, ýõ îðíûõîî òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº íóòàã íýãòí¿¿äýý òºëººëºí òóëàëäàæ ÿâñàí áèëýý. 1939 îíû Õàëõûí ãîëûí áàéëäààíä òóñ ñóìûí õàðüÿàò хэд хэдэн õ¿í îðîëöñîíîîñ çåíèòèéí áóó÷ Õ.Àìãàëàí ÿïîíû îíãîö ñºíººæ îíöãîé ãàâüÿà áàéãóóëñàí òóë òýð ¿åèéí íýðýýð “Öóñàí ãàâüÿàíû îäîí”-ãîîð øàãíóóëæýý. 1945 îíû ÷ºëººëºõ äàéíä Галтын 80 ãàðóé èðãýí îðîëöîæ, ªâºð ìîíãîë àõàí ä¿¿ñýý ÷ºëººëºëöñºí áºãººä  Ãàëòûí èðãýäýýñ Õóâüñãàëò Òýìöëèéí Àõìàä Ç¿òãýëòýí öîë õ¿ðòñýí 4 õ¿í áàéäàã.

  1937-1938 îíû улс төрийн èõ õýëìýãä¿¿ëýëòýíä Ãàëòûí èðãýä îíöãîé èõýýð íýðâýãäñýí áàéäàã. Ýíý íü Ãàëò ñóìàíä Чингис хааны àëòàí óðãèéí æèíõýíý òàéæ íàðûí ¿ð ñàä íýëýýä îëîí áàéñàí, íºãºº òàëààñ 1932 îíû ýñýðã¿¿ áîñëîãûíõîí òóñ ñóìûí íóòãààð óäàà äàðàà ÿâæ, íóòãèéí èðãýäèéã àëáàäàí öýðýãò ýëñ¿¿ëæ õ¿÷ýý çóçààòãàæ áàéñàí íü ýñýðã¿¿ íàðûí ò¿øèö ãàçàð ãýñýí îéëãîëò ºãñºíòýé õîëáîîòîé áàéæ áîëîõ þì. ßã õýäýí õ¿í õýëìýãäñýí íü òîäîðõîéã¿é áºãººä öàãààòãàãäñàí èðãýäèéí òîî 70 ãàðààä áàéíà.

Улс орон даяар нэгдэлжих хөдөлгөөн өрнөж асан 1956-1959 онд Галт сумын иргэдийн үүсгэл санаачилгаар “Идэр зориг”, “Хөгжлийн эхлэл”, “Идэрийн долгион”, “35 жил” зэрэг хэд хэдэн нэгдэл байгуулагдсан бөгөөд хожим 1962 оноос “Идэрийн ундрал” хэмээх нэг том нэгдэлтэй болсон нь Галт сумын хөгжил, ялангуяа сумын төв, бусад байгууллагын өргөжин дэвжих, мал аж ахуйн болон туслах үйлдвэрлэлийг хөл дээр нь баттай босгожээ.

   Ãàëò ñóìûí 8 æèëèéí ñóðãóóëèéã 1976  îíä òºãñºã÷èä  óëñ îðîí äàÿàð ºðíºæ àñàí “Àòàð ýçýìøèõ 2 äóãààð àÿí”-ä àíãèàðàà èëãýýëòýýð ÿâàõ ñàíàà÷èëãà ãàðãàñàí íü áóñäàä ¿ëãýð äóóðàéëòàé ¿éëñ áîëæ, õàìò îëíîîðîî ÌÕÇÝ-èéí èõ õóðàëä урилгаар îðîëöîí, ÇÕÓ-ä ÕÀÀ-í тракторч, ìåõàíèêæóóëàã÷èéí êóðñ òºãñººä Ñýëýíãý àéìãèéí Öàãààííóóð ñóìàíä томилогдон ажиллаж эхэлсэн байна. Тэр цагаас хойш өнөөдөр ч зарим нь “атрын ангийн” бууриа сахин хөдөлмөрлөсөөр байгаагийн дотроос “Атар трейд” ХХК-ийн захирал Ө.Чимэддорж 2014 онд Монгол улсын гавьяат механикжуулагч цол хүртсэн юм.

  1990 îíä Ìîíãîë îðîí äаяар ºðíºñºí Àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí ¿éë õýðãийг Ãàëò÷óóä àíõíààñ íü äýìæèæ, ìàíëàéëàí îðîëöñîí áолно.

Áàéãàëийн áàéäàë

   Òóñ ñóì íü Õºâñãºë àéìãèéí õàìãèéí óðä õýñýãò Àðõàíãàé àéìãèéí Öýöýðëýã, Æàðãàëàíò, Òàðèàò, ººðèéí àéìãèéí Æàðãàëàíò, Øèíý-Èäýð, Òºìºðáóëàã ñóìäòàé õèëëýí õàíãàé õýýðèéí óóëàðõàã ìóæèä 359.7 ìÿíãàí ãà ãàçàð íóòãèéã ýçëýí îðøäîã. Íóòãèéí ºìíºä õýñýãò îé, ãîë óñ ýëáýã áîëîâ÷ íèéò îéí дийлэнх хэсэг íü ò¿éìýð, õ¿ð õîðõîéд нэрвэгдэн устсан áàéíà. Ãàëò ñóìûí íóòàãò àíàãààõ ¿éë÷èëãýý сайтай биеэр ордог, арьсанд түрхдэг, шавшдаг Хàëóóí усны ðàøààíаас гадна Îëîí áóëàãèéí, Æîíøíû, Их биеийн, Õºõ äàâààíû çýðýã äîòðûí ºâ÷èíä óóäàã õ¿éòýí ðàøààíууд, Èäýð, ×óëóóò, Õàðöàò, Ãàëò, Уст, Õàëóóí óñ, Ñàëáàðò, Нүхт, Ар Хужирт, Цагаан, Тэлээгийн çýðýã хүн малын ундаа болсон òóíãàëàã óñò ãîë ãîðõè îëоí áèé.

    Гурван Яргайт, Харцат, Ёлт, Салбарт, Харцат, Харганын эх, Õàëóóí óñíû ðàøààí îð÷ìûí áàéãàëü, Òýìýýí ÷óëóó õýìýýõ íýã äîð îëíîîðîî áàéðëàõ í¿ñýð í¿ñýð õàäàí öîõèîäûí ÷óóëáàð, Ãóðâàí Àíûí öàâ÷èì óóëñ áà Èäýðèéí ãîëûí áîðãèîíû çîõèöîë, ×óëóóò ãîëûí ýãö ºíäºð õ¿ðìýí õÿñàà, хаанаасаа ч суварга мэт тэгш хэмтэйгээр харагдах Áàÿíç¿ðõ õàéðõàí, áàðàã íýã äîð áîëîâ÷ ººð ººð 20 ãàðóé óíäàðãààñ á¿ðääýã Îëîí áóëãèéí ðàøààí ãýýä áàéãàëèéí ¿çýñãýëýí төгс ãàçðóóä îëíыг дурдаж болно. 

     Áóãà, ãàõàé, õ¿äýð, ãºðººñ, ¿íýã, õÿðñ, òóóëàé, тарвага, хэрэм çýðýã àí àìüòàí ýëáýã áàéñàí áîëîâ÷ 1990-ээд оны дунд үеэс маш õîâîðäæýý. Ойн болон тал хээрийн нóòãèéí ñóóðèí øóâóóäààñ ãàäíà ãîë ìºðíèéã äàãàí õóí, ãàëóó, àíãèð, нугас, цахлай  çýðýã óñíû øóâóóä îëíîîð èðäýã.

  Ãàöóóð, õóø, õóñ, øèíýñ, áóðãàñ, хайлаас çýðýã ìîäод, арц, äàëü, ñóðíàã, âàíëàã, àëòàí ãàãíóóð, долоогоно, öýýíý, òàðâàãàí øèéð, áóñàä ò¿ãýýìýë îëîí íýð òºðëèéí óðãàìàë, мөн нэрс, үхрийн нүд, улаалзгана, бөөрөлзгөнө, хад, тэхийн шээг зэрэг жимс жимсгэнэ, хуш модны самар  óðãàäàã.

Ò¿¿õ ñî¸ëûí äóðñãàëóóä

   Ãàëò ñóìûí íóòàãò ò¿¿õ ñî¸ëûí äóðñãàëò ãàçðóóä îëîí áàéäàã. Õàìãèéí ºâºðìºö, õàìãèéí èæ á¿ðýí äóðñãàë áîë Õóæèðò áàãèéí íóòàã ×óëóóò ãîëûí ñàâ ãàçàð äàõü эртний ñ¿ã çóðàã þì. Ýíä  хэдэн арван òîì æèæèã ÷óëóóí äýýð îëîí òºðëèéí àìüòàí, õ¿íèé çàðèì ¿éëäëèéí çóðãèéã ñèéëáýðëýñýí áàéäàã.

    ̺í Í¿õò áàãèéí íóòàãò îðøèõ Àìüòàíòàé õÿñàà õýìýýõ îëîí òºðëèéí àìüòíû ñ¿ã çóðàã á¿õèé õàäàí öîõèî, Õ¿íí¿ãèéí ¿åèéí 100 îð÷èì áóëø õèðèãñ¿¿ð, òîì æèæèã 3 õîñ áóãàí õºøºº, Хөөнгийн буган хөшөө, Ðàøààíò áàãèéí Õºøººòèéí àìíû 6 øèðõýã áóãàí õºøºº, õàäàí äýýðõè ñèéëáýð, Ç¿ðõ áàãèéí íóòàã äàõü çîñîí çóðàã, 2 øèðõýã õ¿í ÷óëóó çýðýã òîìîîõîí äóðñãàëóóäûã äóðäàæ áîëíî.

   Ãàëò ñóìûí Õóæèðò áàãèéí òºâ äýýð áàéãàëèéí öýâýð ÷óëóóãààð óðëàñàí Ìîíãîë óëñ äàõü õàìãèéí ºíäºð ñóâàðãà ñ¿íäýðëýí áàéäàã. 1928 îíä Хужиртын хүрээний умзад Дэлэг ººðèéí санаачилга, өөрийн õºðºí㺺ð àñàð íàðèéí уртай õèéëãýæ áîñãóóëñàí 5 ìåòð îð÷ìûí ºíäºðòýé ýíý áîðæèí ÷óëóóí ñóâàðãûã 1938 îíä тухайн үеийн нам засгийн бодлогоор íóðààñàí ÷ 1994 îíä íóòãèéí èðãýä äàõèí ñýðãýýí áîñãîñîí áèëýý.

Т¿¿õèéí õîñã¿é íàíäèí äóðñãàë áîëîõ Олноо өргөгдсөний 2 дугаар он буюу 1912 îíä õîøóó íî¸íû çàðëèãààð 2 õóâü ãàðààð ¿éëäñýí Далай Чойнхор вангийн хошууны ãàçðûí çóðãèéí íýã íü ìàíàé ñóìûí Ñî¸ëûí òºâä эх зургаараа, á¿ðýí á¿òíýýðýý õàäãàëàãäàæ áàéäàã. 

 

Тîî áàðèìò

Ãàçàð íóòàã: 359,7 ìÿíãàí га.

 Галт сумын төв Идэр нь аймгийн төв Мөрөнгөөс өмнө зүгт 168 км, нийслэл Улаанбаатараас 837 км зайд оршино.

2013 оны жилийн эцсийн байдлаар Нүхт, Зүрх, Рашаант, Хужирт, Галт  5 багийн  нийт  1454 өрхөд 5139 хүн амьдарч байна. Нүхт баг 1112 хүн ам, 58185 толгой малтай, Зүрх баг 1307 хүн ам, 115455 толгой малтай, Рашаант баг 1060 хүн ам, 40228 малтай, Хужирт баг 791 хүн ам, 50354 малтай, Галт баг 869 хүн ам, 11742 толгой малтай юм.

Нийт хүн амын 2524 нь эрэгтэй,  2615 нь эмэгтэй 2615, 80-аас дээш настан 38, 0-18 насны хүүхэд 1913 байв. Сумын иргэд маань бүгд 275963 толгой малтайгаас тэмээ 37, адуу 13014, үхэр 15545, хонь 130201, ямаа 117166 толгой тоологдсон.

Өнөөгийн байдлаар Галт суманд улсын төсвийн 7 байгууллага, 2 банкны салбар, хувийн хэвшлийн худалдаа, талх нарийн боов, зочид буудал, сүү тараг, зайрмаг, оёдол, гагнуур, гутал, дугуй засвар, блок, ваакум цонх, гэрэл зураг-компьютер хэвлэлийн үйлчилгээ, зөгий, сүүний фермер, ойн мэргэжлийн байгууллага-хөрөө рам зэрэг чиглэлээр 42 аж ахуйн нэгж ажиллаж байна. Мөн Морин спорт уяачдын холбоо, Тээвэрчдийн холбоо зэрэг ТББ-уудын үйл ажиллагаа тогтмолжжээ. 

 

 

 

Холбоотой мэдээ